Het gevaar van bio-energie en andere ficties rondom de voedselcrisis

Jan Douwe Van der Ploeg brengt zijn eerste boek uit: « The New Peasantry ». Het boek bekijkt de huidige landbouwsituatie in de wereld vanuit verschillende perspectieven. Hieronder een recentelijk gepubliceerd essay over het debat rond bio-brandstoffen. Het is analyse die we jammer genoeg zelden horen, maar die uiterst pertinent is. Een echte aanrader!

Verstoor de markt niet, hoor je vaak in analyses van de voedsel- crisis. Maar daarbij wordt vaak voorbijgegaan aan de verstorende rol die grote voedselimperia spelen. Stijgende voedselprijzen, nieuwe schaarsteverhoudingen en voedselrellen vormen een ware hype waarbij de diagnoses over elkaar heen buitelen. Waar iedereen het over eens lijkt te zijn is dat de markt niet mag worden verstoord. En dat terwijl de internationale landbouwmarkten al permanent verstoord zijn. In deze hype vormen biobrandstoffen de little devil die staat voor honger, voedselrellen, hoge prijzen, inflatie, nieuwe handelsbeperkingen, een leeg gekapte Amazone en veel ethisch ongemak. Bio-energie staat opeens voor iets dat niet hoort: het steelt als het ware het voedsel van het bord van de arme medemens. Een dergelijke opvatting is hooguit gedééltelijk juist – voor een heel klein deel. Maar het is wel een comfortabele opvatting. Waar ze postvat hoeven de echte dramas niet meer te worden belicht.

Op wereldniveau wordt hooguit 2 procent van het totale landbouwareaal gebruikt voor bio-energie. Dat kan onmogelijk de algemene prijshausse van nu verklaren. Daar komt bij dat bio-energie beslist niet een nieuw fenomeen is. In Brazilië bijvoorbeeld wordt al decennialang suikerriet geteeld voor de productie van ethanol dat verplicht wordt toegevoegd aan benzine. Meer in het algemeen gesproken: de landbouw levert al eeuwen lang zowel voedsel- als zogeheten non-foodproducten. Als we nu schande spreken van bio-energie dan zouden we achteraf ook de teelt van bijvoorbeeld katoen ernstig moeten veroordelen. Of nog erger: de teelt van voedergewassen voor trekvee. Dat is in grote delen van de wereld nog steeds een vorm waarmee de landbouw een belangrijk deel van de energie produceert die ze zelf behoeft. Hetzelfde geldt voor honger. Daar wordt nu opeens schande van geroepen. De echte schande is natuurlijk dat de wereld tien jaar geleden al 850 miljoen hongerende mensen kende en dat, ondanks alle retoriek, dat aantal nog steeds op hetzelfde niveau ligt. Hypes worden niet gehinderd door enig geheugen.

Natuurlijk gaat er van het perspectief dat bio-energie belangrijk gaat worden een opwaartse druk uit op de prijs van de benodigde gewassen. Maar die opwaartse druk is slechts één van de vele factoren die meespelen. Minstens zo belangrijk zijn de sterk geslonken graanvoorraden. Die zijn op wereldniveau de afgelopen jaren voortdurend verder gezakt en bevinden zich thans op een onverantwoord dieptepunt. Relatief kleine verstoringen kunnen daardoor grote gevolgen hebben. Ook het gemis aan tweedegeneratietechnologieën (waarmee restproducten worden omgezet in bio-energie) speelt vooralsnog een grote rol. Daar kan de wereldwijde afbraak van landbouwpolitieke buffers en nieuwe speculatiegolven aan worden toegevoegd. Ziedaar de ingrediënten van een explosieve situatie die zich vertaalt in een aantal zorgwekkende verschijnselen.

Gezien die complexe achtergrond is de identificatie van bio-energie als het zwarte schaap al te simplistisch. Maar nogmaals, het is wel comfortabel. Wie, zoals de Engelse premier Gordon Brown (en na hem nog vele anderen) de bio-energie duidt als het grote kwaad, die kan zwijgen over de effecten van de neo-liberale herordening van landbouwproductie en voedselmarkten – een herordening die juist in het Engeland van Thatcher, Blair en Brown een sterke drijfkracht had en die de wereld al eerder fraaie dingen als de gekkekoeienziekte opleverde. Het richten van de beschuldigende vinger naar bio-energie heeft nog een ander voordeel. Het zijn ánderen die er élders iets aan moeten doen (bijvoorbeeld Lula die in Brazilië het roer om zou moeten gooien). Europa treft kennelijk geen enkele blaam.

Tegenover degenen die alarm slaan staan de deskundigen die rituele bezweringen uitspreken. Het zijn de bezweringen die elke keer als er wat misgaat weer opduiken. Ze zijn ritueel: ze worden uitgesproken ongeacht de precieze aard van het probleem en dienen veelal een doel dat anders is dan wat wordt gezegd. In essentie komen de bezweringen erop neer dat er potentieel meer dan voldoende kan worden geproduceerd, als er maar voldoende geld komt voor landbouwkundig onderzoek. Of, het is een stijlbloempje dat in het Nederlandse debat naar voren kwam, als er maar genetisch gemodificeerde gewassen mogen worden geteeld. Dan komt alles weer goed.

Het is waar dat er gigantische mogelijkheden zijn om de landbouwproductie op wereldniveau (inclusief de teelt van bio-energie) verder op te voeren. Het drama is echter dat we voortdurend inzetten op drie factoren die elkaar tegenwerken. Wat aan de ene kant wordt opgebouwd, wordt aan de andere kant weer net zo hard tenietgedaan.

De drie factoren zijn het terugdringen van de boerenlandbouw, het in stand houden van de wereldmarkt en de opkomst van nieuwe voedselimperia. Als deze elementen serieus in de analyse worden betrokken dan blijkt dat het bepaald niet zomaar goed komt. Integendeel, het lijkt er op dat het alleen maar erger gaat worden.

Ten eerste de boerenlandbouw, helaas geen pleonasme, want naast de, zeg maar, klassieke landbouw die door boeren wordt bedreven, zijn allerlei nieuwe vormen van landbouwbeoefening ontstaan. Ondernemerschap is daarbij meestal het sleutelwoord. Ondernemerslandbouw is landbouw die sterk op de markt is georiënteerd en die wordt gekenmerkt door doorgaande expansie, vaak gefinancierd met leningen en mogelijk gemaakt door nieuwe technologieën. Zo ontstaan grote agrarische ondernemingen die indrukwekkend ogen.

Maar schijnt bedriegt. Grote ondernemingen vervangen vaak tien kleinere die samen meer opbrachten. Mexico biedt daarvan op dit moment dramatische voorbeelden. Grote extensieve veeondernemingen laten grote kuddes los, zonder er veel naar om te kijken. Ze nemen de plaats in van kleine boerenbedrijven, die, hoewel ze kleinschaliger waren en intensiever, wel relatief meer opbrachten. De productiewaarde per hectare grond daalt daarmee van zon 4000 pesos per hectare naar een schamele 500. Zo verarmt de streek.

Hetzelfde gebeurt in Equador met de aardappelproductie. In het kader van vooruitgang maken klassieke en duurzame praktijken plaats voor nieuwe technologische pakketten, die minder productief zijn en bovendien veel meer bestrijdingsmiddelen behoeven.

Soortgelijke tendensen zijn gedocumenteerd voor Europa. Koeien gaan veel minder jaren mee dan vroeger. De efficiëntie van kunstmestgebruik is in de loop der jaren drastisch gedaald. Dit zijn allerlei vormen van contraproductiviteit die de vooruitgang, die ook wordt geboekt, vaak ten dele en soms zelfs helemaal teniet doen.

Daar komt nog een tweede punt bij. Juist omdat de ondernemerslandbouw zo sterk op de markt georiënteerd is, zien we bij aanhoudend lage prijzen een opmerkelijk en geheel nieuw fenomeen: de grootschalige bedrijven stoppen ermee, iets wat in de boerenlandbouw, van oudsher en ondanks alle problemen de drager van voedselzekerheid, nooit voorkomt. Iedereen die door Zuid-Amerika, Afrika en of Azië heeft gereisd kent het verschijnsel van de lege kippen- of varkensstallen. Op deze manier wordt de stabiliteit van de voedselaanvoer van binnenuit ernstig bedreigd. Overigens doet dit verschijnsel zich ook in Europa voor; het is alleen minder zichtbaar. De stabiliteit van de boerenlandbouw, en daarmee de continuïteit van de voedselvoorziening is sinds het midden van de jaren 90 in snel tempo verslechterd.

In het neoliberale voedselregime dat zich vanaf dan steeds meer afbakent, geldt de wereldmarkt als ordenend principe. Goedbeschouwd is dat merkwaardig in een wereld waarin, ook nu, hooguit een 15 procent van de totale wereldvoedselproductie daadwerkelijk een nationale grens passeert en daarmee deel van die veronderstelde wereldmarkt wordt. Het meeste voedsel wordt geconsumeerd niet ver van de plaats waar het is geproduceerd.

Met het neoliberale project (en de daarmee samenhangende ontmanteling van landbouwpolitieke stelsels) wordt evenwel gepoogd al die stromen, ook en vooral de lokale, te onderwerpen aan één en hetzelfde prijzenregime – en vooral: aan nieuwe machtscentra.

Tegelijkertijd ontstaan nieuwe circuits, die plaatsen van armoede verbinden met plaatsen van rijkdom. De asperges voor de Noordwest-Europese markt bijvoorbeeld worden in toenemende mate in de woestijnen langs de Peruaanse kust geproduceerd. Dat water daar schaars is doet er niet toe. Het schaarse water wordt, verpakt als asperge, geëxporteerd. Dat kan omdat land, en vooral arbeid er zo goedkoop zijn.

Een wereldmarkt en een wereldhandel die worden geordend met behulp van de neoliberale fictie kunnen niet anders dan ecologische wanorde, verspilling van energie en een permanente turbulentie opleveren. Turbulentie zoals we die nu meemaken en die allerlei onverwachte neveneffecten, als tijdelijke schaarste en abrupt stijgende prijzen, oplevert.

Al in de jaren 50 van de vorige eeuw waarschuwde Polayni dat het lot van land en mensen overlaten aan de markt, overeenkomt met de verwoesting ervan. Dat is precies wat we nu zien.

Met de opkomst van het neoliberalisme zijn nieuwe voedselimperia ontstaan. Dat zijn wereldwijd opererende netwerken, die in toenemende mate de productie, verwerking, distributie en consumptie van voedsel controleren.

Door het functioneren van deze netwerken, die steeds meer een monopoloïde macht verwerven, is de afstand tussen de prijs die consumenten betalen en de prijs die boeren ontvangen, gigantisch en op vaak onbegrijpelijke wijze gegroeid.

In veel Europese landen is de voedselindustrie in de afgelopen 25 jaar qua toegevoegde waarde méér gegroeid dan in welke andere industriële sector dan ook. De voedselindustrie is zo aantrekkelijk dat zelfs chemieconcerns besluiten om hun activiteiten te verleggen.

Voedselimperia vertegenwoordigen een ontzaglijke macht (die in het neoliberale raamwerk beduidend is vergroot). Voor boeren zijn ze in toenemende mate een onvermijdelijk afzetkanaal, voor veel consumenten zijn ze noodzakelijk om toegang tot voedsel te verkrijgen.

Tot voor kort was de voedselvoorziening op veel plaatsen in de wereld een publiek domein van eindeloos veel kleine producenten en een regulerende overheid. Dit publieke domein is in het afgelopen decennium razendsnel geprivatiseerd. De voedselvoorziening is nu een speelveld van nieuwe imperia die, als het nodig is, de markt met extra-economische macht naar hun hand kunnen zetten.

In het recente verleden zijn we getuige geweest van de ondergang van Parmalat en van de bijna-ondergang van de Ahold groep, twee belangrijke voedselimperia. Die episodes hebben niet alleen geleerd dat de nieuwe voedselreuzen soms voeten van leem hebben (waarmee ze bijdragen aan de fragiliteit van het systeem als geheel). Ze hebben ook duidelijk gemaakt dat het najagen van een hoge en snel groeiende cash flow de allesoverheersende maatstaf is.

Afgemeten aan deze nieuwe realiteit is een recent essay van Harriet Friedmann, een erkend deskundige op het gebied van internationale voedselregimes, tegelijkertijd correct en huiveringwekkend. De landbouw van deze wereld is niet meer in de allereerste plaats gericht op het voeden van de wereldbevolking, maar, zoals de titel van haar essay luidt, op het voeden van imperia.

De marginalisatie van de boerenlandbouw, het neoliberale project en de opkomst van voedselimperia vormen de coördinaten van een wereld waarin schaarste en overdaad, honger en obesitas, concurrentie om schaarse hulpbronnen en een gelijktijdige verkwisting zich allemaal en tegelijkertijd voordoen.

Het wordt er inderdaad niet beter op. In beginsel had de mogelijkheid van bio-energie kunnen leiden tot een aantrekkelijk versterking van de landbouw. Ook en wellicht vooral in de Derde Wereld. Binnen de gegeven coördinaten verzwakt de landbouw juist.

Toch is het goed om te bedenken dat we de alternatieven vlak onder handbereik hebben. Die draaien, in essentie, om het stimuleren van boerenlandbouw, het voeren van een verstandig landbouwbeleid en, bovenal, een eerlijke en duurzame ordening van internationale handelsstromen.

Een verstandige aanpak is ook zeer wel mogelijk voor de vermaledijde bio-energie. Want behalve de imperiale schemas waarin de voortbrenging ervan nu wordt geperst, zijn er andere, veel aantrekkelijker en efficiënter oplossingen. Bijvoorbeeld een gedecentraliseerd en flexibel systeem dat steunt op meerledige energieopwekking op het boerenbedrijf of in groepen van samenwerkende boerenbedrijven.

Benutting van afval en restproducten is daarbij de spil. Maar door de hype praat niemand meer over dergelijke, bij uitstek concrete alternatieven. De wrange ironie is dat er bovenal wordt gewaarschuwd tegen marktverstoring. Derdewereldlanden die landbouwexporten beperken, of zoals Argentinië op dit moment doet, extra belasten, om voor de eigen bevolking de voedselvoorziening veilig te stellen zouden de markt verstoren. Zo ook zou het stimuleren van een gedecentraliseerde opwekking van bio-energie marktverstorend zijn. Degenen die dit zeggen, bedoelen, dat de markt er enkel is ten behoeve van de nieuwe imperia. De ondernemerslandbouw verdrijft de boerenlandbouw De voedselimperia willen geen marktverstoring.


Jan Douwe Van der Ploeg is professor in de rurale sociologie aan de landbouwuniversiteit Wageningen. Zijn meest recente boek is « The New Peasantry . Struggles for autonomy and Sustainability in an Era of Empire and Globalization »

Tagged with:
  • AG 2024 : Façonner l’identité du Réseau pour répondre aux défis sociaux et sociétaux actuels !

    L’assemblée générale approche, c’est le moment de l’année où nous partageons avec vous nos réalisations et projets, nos questions et nos réflexions. C’est aussi là où nous pouvons tous et toutes nous rencontrer, discuter, échanger… Bref, c’est immanquable, et vous êtes toutes et tous bienvenu.es ! Documents à lire et à voter ! Voici les […]

  • Les visites SPG de fin d’année 2023

    Cette fin d’année 2023 a été propice pour les échanges entre vous (groupes et producteurs) grâce notamment aux dynamiques SPG. Visite chez Maarten « Les GASAP m’ont permis de continuer d’exercer mon métier. » Maarten Les échanges Le point clé de cette visite participative, déroulée sous le soleil d’automne raisonne d’autant plus avec l’actualité agricole […]

  • Réglementations en faveur… des lobbies !

    Nouveaux OGM : bataille pour la transparence et la souveraineté alimentaire Plongeons dans l’actualité brûlante des nouveaux organismes génétiquement modifiés (OGM). La Commission européenne a récemment mis sur la table des techniques génomiques avancées, également connues sous le nom de NGT. Mais qu’est-ce que cela signifie réellement pour nos agriculteurs et notre alimentation ? La Commission européenne souhaite […]

  • La rémunération des paysan·nes, notre santé et l’environnement ne s’opposent pas !

    Depuis vendredi dernier, les agriculteur·rices revendiquent des conditions de travail et de rémunération justes. Le Réseau des GASAP (Groupes d’Achats Solidaires de l’Agriculture Paysanne) exprime son soutien total aux paysan·nes ! Nous, agriculteurs et agricultrices, citoyens et citoyennes, membres du Réseau des Gasap travaillons à mettre en œuvre la transition agroécologique* paysanne. Notre modèle garantit un […]

  • Une petite belote agroécologique ?

    Découvrez le jeu de cartes qui va changer votre vision de l’agroécologie ! L’agroécologie prône un système alimentaire durable, sain, de qualité, local, humain, et respectueux de l’environnement. Elle est plus que jamais au cœur des débats. De nouvelles voix émergent, et prétendent défendre cette cause, mais leurs intentions ne sont pas toujours aussi pures qu’elles […]

--

Marché paysan (Gasap on Tour) de Noël!

Vous l’attendiez, le prochain marché Gasap on Tour de Noël,...

Lire
--

Le Réseau recrute un.e chargé.e de partenariat et communication (pour le projet SPG)

Rejoignez une équipe engagée ! Chargé.e de partenariats et de...

Lire
--

Guacamole de brocolis

Tu adores le guacamole mais tu te restreints car son...

Lire
--

Greenpeace et le Réseau des Gasap s’unissent pour une alimentation de qualité accessible à toustes

Greenpeace et les GASAP offriront des produits issus d’une agriculture...

Lire
--

Valériane, la tisane et les accises

Vendredi 1er septembre. Ouverture du salon Valériane. Vlà ti pas...

Lire
--

Les visites SPG de l’été

L’été voit nos activités se ralentir, mais les visites de...

Lire
--

Amélioration et valorisation du Système Participatif de Garantie

Résumé du rapport de stage de Marie Sellier (Mai-Août 2023) Introduction...

Lire
--

Conclusions du colloque SPG

La nature prend son temps. Nous aussi, parfois. Voici les...

Lire
--

Maraîchage sur sol vivant (MSV) : compte-rendu de l’atelier

Qu’est-ce que le MSV ? Les végétaux des prairies ou...

Lire
--

Gasap par Quartier 2.0, c’est parti !

L’an passé, nous avons effectué une tournée de tous les...

Lire
--

Chantier chez Léa !

Quelques photos pour vous donner envie de faire la même...

Lire
--

Pesto de bettes et tapenade courgette/menthe

Pesto vert de bettes 2 bottes de bettes 1 poignée...

Lire
--

Cococuistot aux petits oignons pour les Gasap

Cococuistot est un projet bruxellois mené par Coline. Il a...

Lire
--

Wie wij zijn – De l’art chez Boer Maarten

En collaboration avec l’organisation artistique bruxelloise nadine et Boer Maarten,...

Lire
--

Les visite du SPG en juin

Eugèn(i)e Chocolatier (Woluwe-St-Lambert) Chocolatière et chercheuse à l’ICHEC, Eugénie a...

Lire
--

Coach : clap final !

COACH est un projet de trois ans financé par l’UE...

Lire
--

Here comes the rain again (ou pas)

Que ce soit à Nethen sur le champ de Léa,...

Lire
--

Turlututu, chou pointu !

Les recettes qui suivent proviennent du site https://www.lacuisinecestsimple.com/ qui est...

Lire
--

Un pavé dans le terreau !

On va vous parler de terreau. Rigolo? Détrompez-vous, c’est très...

Lire
--

1 Hectare en avril et mai

A petits pas assurés, le projet 1 Hectare progresse… En...

Lire
--

Gasap on Tour sera à Flagey jeudi 8 juin !

Le Gasap on Tour revient et sera un marché !...

Lire
--

L’AG 2023 a (bien) vécu !

Dimanche 26 mars, il pleuvait. Cela ne rendait pas justice...

Lire
--

Gasap’Café : Cabas, logistique, et produits non-maraîchers en Gasap

Ton Gasap est livré par Cabas ?Ton Gasap voudrait acheter...

Lire
--

Salsifi Patate Grenaille (ou l’actu SPG de février)

C’est ici qu’on vous parle des visites aux producteur.rices, et...

Lire
--

Tumulte, Cagette,… Tempête digitale sur le Réseau !

Nécessité fait loi. La vie digitale est souvent indigeste, on...

Lire
--

Des nouvelles de l’équipe : bienvenue à Noémie !

Ça y est, on plonge des deux pieds dans la...

Lire
--

AG 2023 is coming !

L’assemblée générale approche, c’est le moment de l’année où nous...

Lire
--

Salade liégeoise avec mâche

Ingrédients 500 gr de pommes de terre  300 gr de...

Lire
--

Mangez aussi en Super-Gasap

La bonne résolution 2023 ! A côté des Gasap « légumes »,...

Lire
--

Du côté des prods, fin 2022…

Nous avons clôturé l’année SPG par quatre visites de fermes,...

Lire
--

Recrutez, recrutez ! Tous les tuyaux…

On ne va pas parler de plomberie, vous vous en...

Lire
--

Velouté de chicons et carottes

Simple, rapide, goûteuse. Les carottes adoucissent l’amertume du chicon. Pour...

Lire
--

Gasap par quartier et Gasap on Tour…

Focus sur deux dossiers 2022… Gasap par quartier : nom...

Lire
--

Cabas/Gasap : bien ? pas bien ?

Depuis que la coopérative Cabas livre les Gasap, certain.es mangeur.euses...

Lire
--

Bye bye Lo, Hello Tim !

Cette fois, ça y est. Laurence a rejoint de nouveaux...

Lire
--

SPG : le bilan 2022

C’est le temps du bilan pour le SPG! En 2022,...

Lire
--

Oyez Oyez! Le Réseau des GASAP cherche un.e chargé.e de projet!

Convaincu·e que la réorientation du système alimentaire est la solution...

Lire
--

Gasap on Tour de Noël à Molleke

Le Gasap on Tour de Noël se tiendra le jeudi...

Lire
--

Colloque : SPG et certifications alimentaires: comment converger?

Après deux ans d’expérience, il est temps de faire le...

Lire
--

Cri d’alarme de la Ferme de Stée

Sécheresse, crise énergétique, explosion des prix: soutenons celles et ceux...

Lire
--

Le Réseau des GASAP engage!

Le Réseau des Gasap engage un.e coordinateur.ice! Convaincu·e que la...

Lire
--

Gasap on Tour à Flagey – Dim. 12.06

Le Gasap on Tour #7 sera un marché ! Comme...

Lire
--

Appel à candidature : gestion de projet IT

Le Réseau des Gasap veut mettre en place un outil...

Lire
--

Gasap on Tour le merc. 23 mars à La Serre XL

Printemps is coming Tandis que les bourgeons bourgeonnent, nous vous...

Lire
--

AG du Réseau le dimanche 13 mars

L’assemblée Générale du Réseau des Gasap se tiendra le dimanche...

Lire
--

Gasap on Tour de Noël jeudi 16 déc. à Molleke

L’année se termine, les fêtes arrivent, avec les amis et...

Lire
--

Mobilisons(-nous) contre la PAC !!!!

[RELAIS DE LA MOBILISATION CONTRE LA PAC] Vendredi passé, le...

Lire
--

Gasap on Tour de septembre : vente ponctuelle des producteurs du Réseau

L’été a vécu, on a repris le train-train, et voici...

Lire
--

Gasap on Tour de juin: vente ponctuelle des prods du Réseau

Voici déjà la troisième édition du Gasap on Tour. Pourquoi...

Lire
--

Grande vente ponctuelle de Noël des prods du Réseau !!!

A l’approche des fêtes, nous nous sommes demandé comment donner...

Lire
--

Focus producteurs : le Pain dans la Gueule !

Romain Bouchard a rejoint le Réseau lors de notre dernière...

Lire
--

Des flyers Gasap in het NL

Niet alles is tweetalig in het Sagal-Netwerk, maar we doen...

Lire
--

Des tapenades pour mon Gasap

Jonathan Derenne du Champ Liberterre confectionne de délicieuses tapenades avec...

Lire
--

Speed dating producteurs-acheteurs Good Food

Vous êtes producteur, artisan ou fournisseur et vous respectez les...

Lire
--

Sacs de jute Gasap en liquidation!

Comme dans les grandes surfaces, c’est deux plus un gratuit...

Lire
--

Un grand merci d’Edouard Menet

Suite à l’appel relayé dans une newsletter précédente, les propositions...

Lire
--

Trois Gasap se créent : rejoignez-les !

Deux Gasap à Boitsfort Deux nouveaux Gasap viennent de voir...

Lire
--

L’alimentation est essentielle, il est temps de soutenir des systèmes résilients !

La crise en cours met en évidence la fragilité d’un...

Lire
--

Les GASAP et le Covid-19 : entre solidarité, responsabilité et résilience

En ces temps chamboulés, nous nous sommes concertés avec le...

Lire

Réseau des GASAP asbl

Groupes d’achats solidaires de l’agriculture paysanne

Avenue de la Couronne 382 / A1
1050 Ixelles – Belgique
T. : 0487 90 62 69
Email : coordination ( at ) gasap . be

Avec le soutien de
Site web fait par DARE.SEE (graphisme) & Lore Mipsum (réalisation), avec Wordpress & Beans.